KONTROLOWANE WYPOŻYCZANIE CYFROWE. UWARUNKOWANIA PRAWNE, KONTEKSTY SPOŁECZNE, PRAKTYKI I WYZWANIA DLA BIBLIOTEK
TERESA ŚWIĘĆKOWSKA
http://orcid.org/0000-0002-3979-5600
Afiliacja: Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytet Warszawski, Polska
Abstrakt
Teza/cel artykułu – Celem badań jest analiza koncepcji kontrolowanego wypożyczania cyfrowego, polegającej na zastosowaniu zasad tradycyjnego wypożyczania fizycznych egzemplarzy utworów do udostępniania online oraz przedstawienie praktyk polskich bibliotek w tym obszarze. Metody badań – Badania opierają się na przeglądzie i krytycznej analizie literatury światowej dotyczącej kontrolowanego wypożyczania cyfrowego oraz analizie przypadków polskich praktyk wypożyczania cyfrowego. Wyniki i wnioski – Wyniki obejmują problematyzację zagadnienia wypożyczania cyfrowego, uwzględniającą kontekst masowej digitalizacji i kwestie dostępu do XX-wiecznego dorobku wydawniczego. Artykuł przedstawia ramy prawne wypożyczania cyfrowego zarówno w USA, gdzie koncepcja ta się pojawiła, jak też w Unii Europejskiej. W tym ostatnim przypadku artykuł skupia się na przedstawieniu interpretacji orzeczenia trybunału TSUE z 2016 r. w sprawie VOB. Analiza ram prawnych wykazuje, że zarówno w USA, jak też w UE, w tym również w Polsce brakuje jednoznacznych regulacji prawnych odnośnie wypożyczania cyfrowego, co stanowi barierę dla bibliotek w zapewnieniu dostępu w formie cyfrowej do dorobku wydawniczego XX i XXI w.
Słowa kluczowe
Kontrolowane wypożyczanie cyfrowe; UE; USA; Polska; masowa digitalizacja; biblioteki
Bibliografia
Darnton, R. (2011). The Digital Public Library of America: The idea and its implementation. Proceedings of the Charleston Library Conference. Purdue University Libraries. http://dx.doi.org/10.5703/1288284314873
De Angelis, D. (2025). (i)SDL Insight Digital Lending pathways in Italy, Poland, and Spain - Final Report. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.15805696
Depozyt Biblioteczny (n.d.). Oferta dla twojej biblioteki. https://depozytbiblioteczny.pl/#for-library
Dusollier, S. (2014). A manifesto for an e-lending limitation in copyright. Journal of Intellectual Property, Information Technology and Electronic Commerce Law, 5(3), 213-229.
EBLIDA. (2023) Handbook of Comparative E-Lending Policies in European Public Li-braries. EBLIDA EGIL, April 2023. https://eblida.org/wp-content/uploads/2023/03/Full-version-EBLIDA-Handbook-of-comparative-e-lending-policies-in-Europe-2023.pdf
Frigeri, M., Kretschmer, M. & Mezei, P. (2024). Copyright and eLending in public libraries: An incomplete revolution? JIPITEC, 15, 156-179.
Giblin, R. & Weatherall, K. (2022). Taking control of the future: Towards workable elending. In J. Coates, V. Owen, & S. Reilly, Navigating copyright for libraries: Purpose and scope. De Gruyter Saur, s. 351-377.
Gliściński, K. (2024). Towards e-Lending by Libraries. Gdańskie Studia Prawnicze, 65 (4), 168-178.
Gliściński, K. (2025). eBooks and Secure Digital Lending in European Libraries. Com-parative Analysis under National and International Law. Centrum Cyfrowe, Future Law Lab.
Hansen, D., Taylor, T. & Lewis, M. (2024). Interview: Deciphering the law: Hachette v. Internet Archive Pt. 1 (2023). with Dave Hansen. Journal of Copyright in Education, 7(2), 1-16. https://10.17161/jcel.v7i2.21337
Internet Archive. (n.d.-a). Internet Archive Projects. https://archive.org/projects/ [dostęp: 27.03.2025].
Internet Archive. (n.d.-b). Why are so many books listed as “Borrow Unavailable” at The Internet Archive. https://help.archive.org/help/why-are-so-many-books-listed-as-borrow-unavailable-at-the-internet-archive/ [dostęp: 9.04.2024].
Jones, E.A. (2014). Constructing the universal library. University of Washington. Dostępne w repozytorium Uniwersytetu Waszyngtońskiego. https://digital.lib.washington.edu/researchworks/bitstreams/33763c06-ea89-4d8f-b390-1d490dfc7d72/download [dostęp: 7.03.2025].
Kahle, B. (2016). Transforming our libraries into digital libraries: A digital book for every physical book in our libraries. Library Leaders Forum Discussion Document, October 2016. https://ia801406.us.archive.org/16/items/TransformingourLibrariesintoDigitalLibra-ries102016/TransformingourLibrariesintoDigitalLibraries-10-2016.pdf [dostęp: 27.03.2025].
Kahle, B. & Parejo Vadillo, A. (2015). The Internet Archive: An interview with Brewster Kahle. 19: Interdisciplinary Studies in the Long Nineteenth Century, 2015(21). https://doi.org/10.16995/ntn.76
Legimi. (2025). Jednostkowy oraz skonsolidowany raport roczny za rok 2024.
21 marca 2025 roku. https://www.legimi.pl/relacje-inwestorskie/raporty-legimi/
Marcum, D. & Schonfeld, R.C. (2021). Along came Google: A history of library digitization. Princeton University Press.
Kalb, F. (2023). Quo vadis, Onleihe? Ein Rück- und Ausblick aus Rheinland-Pfalz. Bibliotheksdienst 2023; 57(12), 641-655.
Markiewicz, R. (2018). Ilustrowane prawo autorskie. Warszawa: Wolters Kluwer.
Mercanti, F. (2023). Hachette v. Internet Archive. JLIS.It, 15(1), 86-108.
Open Libraries. (nd). Join Open Libraries, Internet Archive, http://openlibraries.online/join/ [dostęp: 9.04.2025].
Pang, X. (2022). Controlled digital lending: Past emergency implementation led to future exploration. Journal of Access Services, 19(4), 154-166.
Position Statement on Controlled Digital Lending by Libraries. (2018). https://controlleddigitallending.org/statement/
Rimmer, M. (2022). The Internet Archive and the National Emergency Library: Copyright law and COVID-19. Laws, 11(5), 79. https://doi.org/10.3390/laws11050079
Szczepańska, B. (2016). Użyczenie książki cyfrowej jest porównywalne z użyczeniem książki tradycyjnej – opinia rzecznika generalnego w sprawie C-174/15. EBIB, 4(116).
Święćkowska, T. (2022). E-booki w bibliotekach publicznych w Polsce. Wyniki badań wstępnych. Przegląd Biblioteczny 90(2), 170-190.
Święćkowska, T. (2019). Wyjątki od prawa autorskiego na rzecz nauki w kontekście technologii cyfrowych. Zagadnienia Informacji Naukowej – Studia Informacyjne, 2 (114), 97-109.
Wu, M.M. (2011). Building a collaborative digital collection: A necessary evolution in libraries. Law Library Journal, 103, 527-551.
Wu, M.M. (2024). Hachette v. Internet Archive: How and why the courts broke copyright. Georgetown University. https://scholarship.law.georgetown.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3646&context=facpub [dostęp: 9.04.2025].
Vieira, S. (2020). Conversations: The Open Libraries Project – Interview with Chris Freeland. Library Trends, 46(3), 224-226.
Xu, Q., Lin, L. & Wu, X. (2021). Implementing controlled digital lending with Google Drive and Apps Script: A case study at the NYU Shanghai Libra-ry. International Journal of Librarianship, 6(1), 37-54.
http://orcid.org/0000-0002-3979-5600
Afiliacja: Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytet Warszawski, Polska
Biogram:
Dr hab. Teresa Święćkowska, pracuje na Wydziale Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się społeczną historią książki, informacji i prawa autorskiego oraz współczesnymi społecznymi i prawnymi aspektami dystrybucji wiedzy i informacji. Jest autorką wielu prac naukowych,
w tym książek Kochani krwiopijce! Własność literacka i prawo autorskie w XIX-wiecznej Polsce (Kraków 2018) oraz Public relations a demokracja (Warszawa 2008).
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autor składa oświadczenie o oryginalności przesłanego tekstu, a w umowie wydawniczej przenosi na rzecz Wydawcy nieodpłatnie majątkowe prawa autorskie w zakresie jednorazowego opublikowania dzieła.
CC BY-NC-ND 4.0 Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe
